Patos nie wydaje się być dziś kategorią szczególnie modną — wręcz przeciwnie. Dla młodzieży jest to pojęcie archaiczne, a przez to jakby trochę śmieszne, zwłaszcza w kontekście ponowoczesnej, ahistorycznej rzeczywistości1, w której przyszło im żyć. Starszym zaś, będący jedną z jego cech, monumentalizm, kojarzyć się może z pomnikami poprzedniej epoki, które miały być trwalsze niźli spiż, czy z „doniosłymi” mowami „małych” polityków. Jeszcze innym słowo „patos” przywodzi na myśl „porywające” przemowy amerykańskich prezydentów z kolejnych, wysokobudżetowych filmów o zagładzie świata, od której ratują nas super bohaterowie zza oceanu. Kategorii tej brakuje obecnie pozytywnych odniesień, które nie byłyby spłycone przez kulturę masową. Takim odniesieniem był do niedawna patriotyzm, jednak dziś jest to pojęcie równie abstrakcyjne. Zwłaszcza młodym ludziom, którzy nie byli świadkami wielkiej historii i nie zebrali doświadczeń na niwie walki o niepodległość, takim się wydaje. Brak „przeżycia pokoleniowego”, podobnego do tych, których doświadczyli ich dziadkowie (II wojna światowa), czy chociażby rodzice (stan wojenny), nie pozwala pojmować w taki sam sposób historii, nie pozwala zrozumieć uczuć związanych z zagrożeniem życia, z radością ze zwycięstwa, czy troską o losy kraju, które co wrażliwsi przelewali na papier2. Tego nie przekaże najlepiej zrealizowany serial historyczny, a nawet malownicze rekonstrukcje wielkich bitew. Już pokolenie urodzone na przełomie lat 70. i 80. posiada inną wrażliwość, która nie ma zrozumienia dla zachwytów nad podniosłymi spektaklami Teatru Rapsodycznego, z jego patosem żywej rzeźby i kultem słowa, czy historycznymi dramatami Wyspiańskiego. A przecież tamte utwory, przyprawione szczyptą patosu, poruszały zgnębione serca, krzepiły je, przywołując „tematy narodowe” – umiały to robić i były w tym autentyczne. Ale jakże blisko od nastroju wzniosłości, właściwego rzeczom wielkim, mającym historyczne znaczenie, do sztucz­ności i napuszoności. Granica jest cienka, a ten patos, który współcześni ideolodzy starają się nam sprepa­rować ociera się czasem o niesmaczny kicz, pachnie oszustwem i często wiąże się z pojęciem „historii brązowniczej”, rozumianej jako „dydaktyzujący prze­kaz na temat norm i wartości promowanych przez daną grupę polityczną, oparty na odpowiednio wy­selekcjonowanym materiale historycznym”3. Wszak ktoś zwykle „uświadamia maluczkich” i osadza na cokołach coraz to „wznioślejsze” autorytety, które wraz z nowymi rządami spadają z nich z hukiem. Niech się więc nie dziwią ojcowie, że dzieci przesta­ły wierzyć podniosłym oracjom, choćby i urozmaico­nym odniesieniami do czasów, w których waleczni patrioci umierali za ojczyznę. Wszak ci sami patrioci jakże różne dziś ubarwiają przemowy.

Nadeszła więc pora na „odbrązawianie”, co stało się ostatnimi czasy zajęciem dość modnym wśród historyków, reżyserów czy literatów. Nie powinno zatem wprawiać w zdumienie, że świadomi tego faktu przedstawiciele pokoleń urodzonych zwłasz­cza w połowie lat 70. i później również starają się „odbrązawiać” historie swoich rodziców żyjących w czasach PRL-​u4, a przez to szukać korzeni włas­nej tożsamości, a być może i obiektywnej prawdy o tamtym okresie.

W ich mniemaniu „odbrązowić” znaczy pozbawić pa­tosu, starać się pokazać wielowymiarowo codzien­ność tamtego czasu, bez stawania po jakiejkolwiek ze stron (wszak urodzeni na przełomie lat 70. i 80. nie stali „tam gdzie stało ZOMO”, ani po żadnej in­nej stronie). Dzisiejsi trzydziestolatkowie byli wów­czas raczej poza biegiem wydarzeń, w bezpiecznym oddaleniu od ich głównego nurtu, czasem jednak historia przenikała do ich codzienności. Wzbudza­jące niepokój zniknięcie ojca, który przyłączył się do strajku w fabryce, rozmowy sąsiadów na klatce scho­dowej, nagły przyjazd wujka, czy „ważne” spotkania dorosłych, podczas których dyskutowano o polityce, podsłuchane zza przymkniętych drzwi, to wydarze­nia zapamiętane z dzieciństwa, które stały się kan­wą współcześnie powstających utworów. Wachlarz gatunków, które wybierają, by opowiedzieć „swój” PRL jest szeroki – od komiksów5 i baśni6 po powie­ści. Ich istotną cechą jest zaś to, że wyłamują się one z „bogoojczyźnianego” schematu, w który zwykli wbijać swoje opowieści o tamtym okresie autorzy starszego pokolenia twórców.

Tak projektuje swoją opowieść Jarosław Maślanek (rocznik ’74), osadzając akcję Haszyszopenek w re­aliach PRL‑u po stanie wojennym, którego wspo­mnienie nie składa się z powtarzanych namiętnie przez autorów poprzedniego pokolenia klisz kul­turowych i sloganów, mówiących o tym, że „to był dzień, w którym nie było «Teleranka»”. Sam autor nazywa swoje dzieło „ipeenowsko niepoprawnym”, co już pozwala nam określić, czego w niej nie bę­dzie. Brakuje więc w utworze opozycjonistów dru­kujących z narażeniem życia nielegalne ulotki, brakuje zakonspirowanych spotkań w kościele przy dźwiękach opozycyjnych pieśni, jest natomiast stwierdzenie, że:

Te kilkanaście miesięcy stanu wojennego, które wy­wróciły na drugą stronę cały kraj, w naszym mieście przeszło bez echa […]. Żadnych ofiar internowania, aresztowań, no, poza kilkoma osobami z Zakładów, miedzy innymi moim ojcem, które zatrzymano na kilka dni jeszcze przed trzynastym grudnia. Można powiedzieć, że w mieście było nawet spokojniej niż przedtem.„7

[…] cały stan wojenny przemykał, nie pozostawiając wyraźnych śladów w naszej pamięci. Dla mnie i dla Wronka sierpień roku osiemdziesiątego drugiego nie różnił się aż tak bardzo od innych wakacji i był po pro­su ostatnim miesiącem lata, podczas którego rozpacz­liwie zabijaliśmy nudę. Lata może trochę dziwniejsze­go, bo upływającego w rzeczywistości ni to wojny, ni niewojny.„8

Nie chodzi tu o zaprzeczenie, mówienie, że w czasie stanu wojennego nie było patriotów, którzy druko­wali wspomniane ulotki, ale o ukazanie, że obraz tego czasu nie jest jednowymiarowy, że oprócz ludzi zaangażowanych w opozycję i szwarccharakterów byli także ci przeciętni „zjadacze chleba”, starający się jakoś egzystować w warunkach trudnych eko­nomicznie i przede wszystkim nie wychylać się. To oni przecież stali w kolejkach, załatwiali dla rodziny mięso „spod lady”, a czasem nawet korzystali z przy­wilejów, niekoniecznie podpisując lojalkę i zyskując miano „tajnego współpracownika”.

Czy nie o taką powieść chodziło Markowi Kozi­ckiemu, gdy mówił o podejściu do PRL‑u jako do rzeczywistości normalnej, która „[…] miała swoje dramaty polityczne, ale bardzo wiele osób się z tą polityką bezpośrednio nie stykało, albo do­świadczało wywołanych przez nią procesów zupełnie inaczej […]”9? Taką, w której do czynie­nia mamy z owym alternatyw­nym spojrzeniem pozbawio­nym patosu, w której bohaterem zostaje się przez przypadek, co jest raczej dopustem Bożym, a nie powodem do dumy:

Ojciec nie był w solidarności żadną szychą. Jego pech polegał na tym, że pokazali go w telewizji […]. Zdjęcia ojca siedzącego przy stole wśród wojewódzkich władz Solidarności i negocjującego z partyjniakami z dyrek­cji obiegły cały kraj […], kiedy wrócił po kilku dniach do domu zaczął pić…„10

Będąc autorem powieści „ipeenowsko niepopraw­nej”, Maślanek nie stara się wytykać „błędów i wy­paczeń” Bohaterom tamtych dni, pozostawiając to historykom o detektywistycznych zapędach. On na­kreśla mapę stosunków społecznych małego przy­fabrycznego miasteczka, którego mieszkańcy egzy­stowali daleko od „hałasów dużych miast”11. Życie toczyło się tam swoim trybem, a:

[…] jedyną działalnością konspiracyjną prowadzoną w tym czasie było organizowanie spotkań [alkoho­lowych] w takich porach, by bezpiecznie wrócić do domu po godzinie milicyjnej albo przenocować u go­spodarzy. Pili wszyscy, jedni mniej, drudzy więcej…„12

Jednak wkrótce i tam można było dostrzec rozluź­nienie więzi społecznych, brak wspólnoty, co powo­dowane było obawami związanymi m.in. z plenią­cym się donosicielstwem:

Kiedyś wszyscy spotykaliśmy się na ławce, piliśmy wódkę w lesie, zapraszaliśmy się nawzajem na imie­niny. […] Ale to się skończyło. Każdy schował się za drzwiami wygląda przez judasza, czy ktoś go nie ob­serwuje […] czy ktoś nie notuje, co niesie w torbie na zakupy, czy ma więcej, niż pozwalają na to kartki, czy nie przemyca wytwórnianki, czy zagląda do niego ksiądz po kolędzie?„13

Maślanek nie opisuje w sposób podniosły wydarzeń tamtego czasu, bo dla niego to, co się wówczas działo, miało wymiar prywatnej klęski, której nie należy gloryfikować, choć powinno się o niej mówić. Wydaje mi się, że Maślanek mógłby się w tym względzie podpisać pod słowami Jacka Karczmarskiego: „Ani nie bronię się pogardą/​Ani nie brudzę się popiołem…”, ja tylko pokazuję inny wymiar tego mitologizowanego okre­su, patrzę z innej perspektywy. W Haszyszopenkach pojawia się więc historyk-​pedofil, który pod pozo­rem mówienia o rzeczach zakazanych (Katyniu czy marszałku Piłsudskim) zwabiał do siebie młodych chłopców14, a także „bohater” Solidarności zapijają­cy się na śmierć, nie mogąc znieść ciężaru skrywa­nej przed najbliższymi tajemnicy. Przy czym autor nie stara się tej śmierci w żaden sposób uwznioślać, o duszę nieszczęśnika nie walczą siły dobra i zła, ale z drugiej strony nie potępia on politycznie ani jego, ani pozostałych mieszkańców miasteczka. Nie rości sobie prawa do bycia sędzią, wiedząc, że jest nie tylko czerń i biel, ale także różne odcienie szarości.

Wydaje mi się, że dziś w dalszym ciągu brakuje ta­kiego właśnie spojrzenia. Większość pisarzy wcześ­niejszych pokoleń, którzy zajęli się w swych po­wieściach wydanych po 1989 roku okresem PRL‑u, starała się mitologizować opozycyjne historie, któ­rych sami często bywali bohaterami. W ich opowieś­ciach nie brakuje patosu, ale drażni ta jednoznacz­ność w ocenie, często pozbawiona krytycyzmu. Ci, którzy od razu po zmianie ustrojowej zdobywali się na „wyrównywanie tego obrazu”15, narażali się na ostracyzm. Przykładem może być reakcja na książ­kę Jacka Kaczmarskiego Autoportret z kanalią16, wy­daną w 1994 roku, w której autor stara się przede wszystkim odbrązowić swój wizerunek „Barda Soli­darności”. Opisuje w niej także środowisko opozy­cjonistów, z którym był związany i robi to w sposób niepasujący do ówczesnego trendu na hagiografie. Opisani w książce opozycjoniści poczuli się takim obrazem obrażeni, a wiele osób z tego kręgu uznała Kaczmarskiego wręcz za zdrajcę. Krytyczna w swych dociekaniach na temat pobudek kierujących zacho­waniami ludzi uwikłanych ówcześnie w politykę jest również Dorota Zańko w swoich Opowieściach z powielacza17. Z pewnością dystans czasowy miał niebagatelne znaczenie przy takim a nie innym kon­struowaniu tożsamości bohaterów opowieści. Zwra­ca ona uwagę czytelników na to, jak różne motywy kierowały ówcześnie ludźmi, zarówno zdrajcami, jak i „bawiącymi się” w opozycję studentami.

Cóż, przepis na poradzenie sobie z literacką inter­pretacją wydarzeń PRL‑u znaleźć można już u Mi­ckiewicza, który także dostrzegał ów problem per­spektywy spojrzenia:

I proszę, jak opiewać spółczesne wypadki;

Zamiast mitologiji są naoczne świadki.

Potem, jest to wyraźny, święty przepis sztuki,

Że należy poetom czekać – aż – aż […]

Póki? –

Wieleż lat czekać trzeba, nim się przedmiot świeży

Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży?„18

Miejmy tylko nadzieję, że na charakteryzującą się krytycyzmem powieść polityczną lub historyczną nie będziemy musieli czekać sto, czy tysiąc lat. A czy będzie w niej patos? Jeśli tak, to oby był właściwie użyty.

Artykuł ukazał się w piśmie kulturalnym „Fragile” nr 2 (12) 2011.

Przypisy:

1 Rzeczywistość, w której wydarzenia współczesne rozpatru­je się bez osadzenia ich w szerszym kontekście historycz­nym. Brak owego kontekstu, zdaniem niektórych, pozwala na większy obiektywizm, co wydaje mi się nie być zgodne z prawdą.

2 Por. m.in. A. Skoczek, Poezja świadectwa i sprzeciwu. Stan wo­jenny w twórczości wybranych polskich poetów, Kraków 2004.

3 F. Pazderski, Czemu przeszłość się pamięta – wokół dyskursu na temat kształtowania się pamięci zbiorowej, www.drumla. org​.pl, odczyt: 30 III 2011 r.

4 Pazderski mówiąc o renesansie pamięci i historii, tzw. me­mory boom, za czas przełomowy w Europie Zachodniej uznaje, za Barbarą Szacką, czy Magdaleną Saryusz-​Wolską, okres rewolucji obyczajowej lat 60. i 70. Dorosłość osiągnęło wówczas pokolenie urodzone już po wojnie, którego człon­kowie zaczęli interesować się wyjaśnieniem roli, jaką mogli pełnić ich rodzice w wydarzeniach II wojny światowej. Są­dzę, że w przypadku pokolenia 70. /​80. mamy do czynienia z sytuacją analogiczną, co widoczne jest m. in. w literaturze młodych pisarzy, którzy zaczynają sięgać po tematy osadzone w realiach PRL‑u.

5 M. Sowa, Dzieci i ryby głosu nie mają, Warszawa 2007.

6 J. Dukaj, Wroniec, Kraków 2009.

7 J. Maślanek, Haszyszopenki, Warszawa 2008, s. 34.

8 Tamże, s. 36.

9 Znikający horyzont. Rozmowa redakcyjna na temat nienapisanej powieści o PRL, „Dekada Literacka” nr 3, 2006, s. 21.

10 J. Maślanek, Haszyszopenki, Warszawa 2008, s. 64.

11 M. Sowa, Hałasy dużych miast, Warszawa 2008.

12 J. Maślanek, Haszyszopenki, Warszawa 2008, s. 63.

13 Tamże, s. 97.

14 W wielu książkach, ale i filmach, pojawiała się pozytywna postać starszego pana, który uświadamiał historycznie mło­dego człowieka, opowiadając o wydarzeniach i postaciach, o których mówienie było zabronione przez wszechobecną wówczas cenzurę. Przykładem takiego Nauczyciela może być Alfred Bizanc, postać wykreowana przez Igora Śmiałowskie­go w serialu Dom.

15 Fragm. rozmowy z Anną Napiórkowską w III Programie Pol­skiego Radia, w audycji „Sekrety – konkrety“, wrzesień 1999, www​.kaczmarski​.art​.pl, data odczytu: 29.05.2011 r.

16 J. Karczmarski, Autoportret z kanalią, Gdańsk 1994.

17 D. Zańko, Opowieści z powielacza, Kraków 2008.

18 A. Mickiewicz, Dziady cz. III, Kraków 1998, s. 114.

Barbara Serwatka - ur. 1982, filolog polski, interesuje się literaturą współczesną i teatrem. Jest reżyserem Teatru ParsProToto.

Napisz komentarz